Wat ik weghaalde om iedereen te bereiken

Over het detail dat een verhaal weer laat ademen

In de eerste versie van mijn bedtijdverhaal had het meisje lang bruin haar. Ze droeg een regenboogjurk. Ik had dat boek voor Robyn gemaakt, dus het kind op de pagina was ook duidelijk zij.

Later wilde ik van dat persoonlijke verhaal een boek maken waarin meer kinderen zich konden herkennen. Het lange bruine haar werd kort en blond. De regenboogjurk maakte plaats voor een neutrale pyjama. Het kind kreeg minder kenmerken die rechtstreeks naar Robyn verwezen.

Die keuze was heel begrijpelijk. Het boek mocht ruimer worden dan ons eigen huis. Geen enkel kind mocht het gevoel krijgen dat dit verhaal alleen voor iemand anders bedoeld was.

Toen ik de twee versies later opnieuw bekeek, viel mij iets op waar ik niet gemakkelijk omheen kon. De algemenere versie voelde voor mij fletser. Het kind was keuriger en neutraler geworden. Ik herkende haar minder.

Ik had ruimte proberen te maken voor iedereen en onderweg iets weggehaald wat het verhaal leven gaf.

Van Robyn naar een algemener kind

Een persoonlijk detail kan heel snel aanvoelen als een beperking. Zodra ge iets wilt delen met een groter publiek, begint ge te schrappen. Een naam wordt een kind. Een bepaalde jurk wordt een pyjama, tot ge nauwelijks nog ziet wie er op de bladzijde staat.

Dat gebeurt niet uit onverschilligheid. Ge wilt niemand uitsluiten. Ge hoopt dat meer mensen kunnen binnenstappen in wat ge gemaakt hebt. Zeker bij een kinderboek is dat een oprechte zorg.

Alleen zit herkenning vreemd in elkaar.

Een kind hoeft niet hetzelfde haar of dezelfde kleren te hebben om mee te leven met een personage. Het kan zich herkennen in wat dat personage meemaakt, in de spanning voor het slapengaan of in de manier waarop een dekentje plots een heel eigen wereld wordt. De regenboogjurk hoeft dus geen spiegel te zijn. Ze kan ook gewoon een echt detail zijn waaraan ge gelooft.

Bij de neutralere versie was het kind voor meer lezers bedoeld. Op papier klopte dat. Op de pagina was ze ook iets van haar stevigheid kwijt.

De deur zit vaak in het detail

Ik heb lang gedacht dat een breed verhaal zo weinig mogelijk van de maker mocht dragen. Alsof mijn eigen kleur de ruimte van de lezer kleiner zou maken.

Wanneer ik schrijf, merk ik geregeld het omgekeerde. Een concreet detail geeft iemand houvast. Ge ziet de regenboogjurk. Ge voelt dat dit kind al bestond voordat het een figuur op een pagina werd. Van daaruit kunt ge als lezer uw eigen verbinding maken.

Elk verhaal hoeft daarom nog niet letterlijk uit mijn leven te komen. Ook een verzonnen personage heeft een eigen ritme en iets wat alleen van hem of haar is. Zodra ik die kenmerken afrond om het verhaal toegankelijker te maken, blijft er een figuur over die correct kan zijn en toch weinig oproept.

Misschien is dat waarom we ons zo vaak herkennen in levens die helemaal niet op het onze lijken. Iemand benoemt precies welke tas er op tafel stond of welk lied er in de auto speelde. Wij kennen die tas en dat lied niet. We kennen wel het gevoel van een ogenblik dat door zo’n detail blijft hangen.

Ook in mijn werk schrap ik soms te vroeg

Ik zie hetzelfde gebeuren wanneer ik over mijn werk schrijf. Zodra een tekst naar buiten mag, haal ik er gemakkelijk alles uit wat te persoonlijk, te klein of te alledaags lijkt. Ik zoek een formulering die voor veel mensen klopt. Voor ik het weet, klinkt ze als een zin die ook door iemand anders geschreven had kunnen zijn.

Daarom helpt deze oude boekversie mij. Ze herinnert mij eraan dat persoonlijk schrijven niet vraagt dat ik alles prijsgeef. Privacy blijft een grens die ik bewust mag bewaken. Er is wel een verschil tussen iets beschermen en elk spoor van een echt leven wegwerken.

Het ene detail dat de scène draagt, mag blijven staan.

Voor dit verhaal is dat de regenboogjurk. Ze vertelt dat het eerste boek voor Robyn was. Ze vertelt ook iets over hoe graag ik wilde dat zij zichzelf in die bladzijden zou herkennen. Zodra ik die jurk vervang door iets dat niemand kan storen, verdwijnt een deel van de reden waarom het verhaal ooit ontstond.

De beslissing ligt nog open

Of Robyn in een volgende versie opnieuw lang bruin haar en haar regenboogjurk krijgt, heb ik nog niet beslist. Ik wil de vraag niet snel oplossen door terug te keren naar het eerste ontwerp. Een boek voor meer kinderen vraagt ook aandacht voor hoe ge hen verwelkomt.

Wat ik intussen wel weet, is dat universeel voor mij geen synoniem meer is voor onbepaald. Een verhaal kan ruimte geven aan veel kinderen en toch iemand tonen die echt lijkt te bestaan.

Daar wil ik opnieuw naar kijken: welke details dragen dit kind, welke heb ik alleen behouden uit gewoonte, en waar heb ik zoveel weggepoetst dat er bijna niets meer te voelen valt?

De herwerking kan klein blijven. Ik kan aandachtig kijken naar wat er al ligt. Misschien volstaat één keuze in het beeld om het hart van de eerste versie terug te brengen.

Kijken naar wat verdween

Die gedachte blijft ook bij mij hangen buiten dit kinderboek. Ik zie nu sneller waar ik iets algemener heb gemaakt omdat ik hoopte dat iedereen het goed zou vinden. Een zin kan correcter worden en tegelijk minder van mij. Een detail kan verdwijnen voordat iemand het zelfs kon zien.

Ik hoef daar niet meteen een les uit te halen. Eerst wil ik zien wat er werkelijk verdwenen is. Daarna kan ik kiezen wat terug mag komen.

Dat is ook de beweging van IO₂: schrijven tot ge weer hoort wat van u is, ademen bij wat dat oproept en van daaruit een keuze maken die klopt in uw leven van vandaag.

Voor mij begint het deze keer bij een meisje met lang bruin haar en een regenboogjurk. Ik wil haar nog even aankijken voordat ik opnieuw iets verander.

Ruimte voor wat van u is

De IO₂ Journal geeft u ruimte om te schrijven tot ge weer hoort wat van u is. Om even te blijven bij wat dat oproept en van daaruit te kiezen wat vandaag bij u past.

Schrijf

Adem

Kies

Op de pagina van de Journal vindt ge de inhoud, de actuele prijs en wanneer ge uw exemplaar kunt ontvangen.

Ontdek de IO₂ Journal

Alle hoofdstukken van Het verhaal van IO₂